Hiển thị các bài đăng có nhãn education. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn education. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Năm, 4 tháng 4, 2013

THỜI ĐÀM (XXXIV): ĐỀ VĂN NÊN MỞ HƠN


Theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào đạo, các trường có tuyển sinh khối nghệ thuật (H, N, S) trong số 10 trường đại học, cao đẳng thuộc khối văn hóa-nghệ thuật này sẽ không tổ chức thi môn Ngữ văn như trước đây mà xét tuyển dựa vào kết quả thi tốt nghiệp THPT và điểm tổng kết 3 năm học THPT.
     Quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã gây ra chia rẽ dư luận thành hai luồng ý kiến. Bên phản đối cho rằng, văn chương là gốc của mọi loại hình văn hóa, nghệ thuật. Một người không có văn liệu có cảm thụ được tính thẩm mỹ của một vở kịch, một điệu múa, hay một câu hát, cuốn phim? Khi không hiểu được vẻ đẹp của nghệ thuật thì làm sao có thể sáng tạo nghệ thuật vốn đòi hỏi sự sáng tạo rất cao. Ngược lại, bên đồng ý với quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, khi tốt nghiệp phổ thông đã thi môn Văn rồi thì cũng không nhất thiết phải thi thêm một lần nữa ở đầu vào của đại học. Cái quan trọng ở các trường có tuyển sinh năng khiếu là tìm ra người có năng khiếu chứ không phải tìm ra người biết cảm thụ văn hay biết sáng tác văn học như các khoa dạy viết văn.
     Thoạt xem bên nào cũng có cái lý của mình. Theo thiển ý của tôi, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo bỏ thi môn Văn ở các trường có tuyển sinh năng khiếu khối nghệ thuật là điều đáng tiếc, cùng với đó là đáng trách việc dạy và học Văn gần đây chất lượng giảm sút.
     Quả thật, học Văn giỏi ở phổ thông chỉ cần trí nhớ tốt thuộc thơ và nhớ cốt truyện.  Về phương pháp làm bài thi không có gì phức tạp, tất cả đều phải viết bài theo phương pháp suy luận diễn dịch. Ví dụ, đề bài về chủ nghĩa nhân đạo trong tác phẩm văn học nào đó thường có 5 ý, sau khi tóm tắt 5 ý trong phần mở bài, phần thân bài sẽ có 5 đoạn tương ứng với 5 ý đã nêu và cuối cùng là kết luận. Lưu ý một chút là câu mở đầu của mỗi đoạn sẽ là đại ý cho cả đoạn văn, phần sau thì muốn viết gì thì viết.  Cách làm văn “mẫu mực” đó giúp bao người thi đỗ đại học đã được truyền tụng ở vùng đất tỉnh lẻ hiếu học nơi tôi học phổ thông. Lý do đơn giản, chẳng có mấy ai chấm thi lại có thể đọc kỹ từng chữ một, mà đều “đọc chéo”, đều cố mò ra trong bài làm văn của thí sinh có ý gì trùng với đáp án để cho điểm. Cách làm bài theo “mẹo” diễn dịch này đưa các “ý ăn điểm” ngay các câu mở đầu khiến người chấm thi dễ dàng phát hiện bài thi “văn hay chữ tốt” của thí sinh sáng láng. Cũng vì thế mà một người chữ xấu vô cùng như tôi phải cố sống cố chết nắn nót chữ thật đẹp mỗi câu mở đầu, các câu sau thì cứ thế “viết láu” kinh hoàng như... chữ Ả Rập. Với những học sinh có năng khiếu văn học thật, họ thấy khó chịu với kiểu làm bài thi văn theo công thức đó, nhưng tự hiểu không đỗ đại học thì "đời mờ" nên không thích cũng phải làm. Với kiểu học văn như vẹt học nói, thật khó cho những người có năng khiếu nghệ thuật có thể nâng cao khả năng cảm thụ ngôn từ, nghệ thuật thông qua việc học văn trong thời phổ thông. Từ đây, mới nảy sinh sự cảnh giác của các trường đại học, cao đẳng có tuyển sinh khối nghệ thuật với thí sinh trúng tuyển có điểm văn cao mà năng khiếu lại chẳng có mấy.
     Vậy, thật ra văn chương có vai trò thế nào với văn học nghệ thuật? Nhìn lại lịch sử nghệ thuật có thể thấy văn học và nghệ thuật có mối quan hệ chặt chẽ. Chữ “văn” trong quan niệm của Khổng giáo ảnh hưởng ở các nước châu Á (trong đó có Việt Nam) hiểu là văn chương để dạy làm người, dạy đạo đức. Rõ ràng, chức năng “tải đạo” để răn dạy con người sống lương thiện là chức năng quan trọng của văn chương nhưng không phải hàng đầu. Cứ nhìn xung quanh sẽ thấy, rất nhiều người sống tử tế, lương thiện nhưng họ không có hiểu biết về văn học, khả năng cảm thụ nghệ thuật ngôn từ và các loại hình nghệ thuật khác rất kém.
     Chức năng hàng đầu của văn chương là tái tạo hiện thực thông qua ngôn từ đã được nghệ thuật hóa. Cho nên, bản chất văn chương chỉ là loại hình nghệ thuật như bao ngành nghệ thuật khác. Song, ngôn từ là chất liệu vận động khác với chất liệu vô tri như gỗ, đá...; nên văn chương được những người thưởng thức chuộng hơn. Đọc và hiểu văn chương đúng sẽ thuận lợi hơn cho sáng tạo nghệ thuật, chẳng hạn một nhạc sĩ đặt lời bài hát sẽ hay hơn, khi họ là văn sĩ, hoặc hiểu biết sâu sắc văn chương. Tuy nhiên, văn học không quyết định đối với sự phát triển của các ngành nghệ thuật khác, thậm chí, có rất nhiều nhà thơ đã vận dụng lối tạo hình siêu thực của mỹ thuật để sáng tạo ra thơ siêu thực. Văn học và nghệ thuật xoắn quyện với nhau, đôi khi khó phân định.
     Thế nên, các trường đại học, cao đẳng có tuyển sinh năng khiếu mà không thi môn Văn là đáng tiếc. Có điều, nên có đề thi riêng, mở hơn để học sinh khối nghệ thuật có cơ hội phô diễn khả năng diễn đạt. Kiến thức văn học, "chất bổ" từ văn học sẽ theo người làm nghệ thuật suốt đời. Cắt bớt đi một nguồn cảm hứng sáng tạo như thế, liệu chất lượng sinh viên nghệ thuật ra trường sẽ ra sao?
     

HOÀNG BÌNH PHƯƠNG

Thứ Bảy, 15 tháng 12, 2012

THỜI ĐÀM (XXX): NGHĨ VỀ ĐẠO THẦY TRÒ HÔM NAY



Truyền thống “tôn sư trọng đạo” có thể tìm thấy ở bất cứ xã hội nào và thời đại nào. Điều này không chỉ đơn thuần là quan niệm về cách cư xử mà đã trở thành một phạm trù đạo đức.

    Nước ta, do hoàn cảnh lịch sử, văn hóa-xã hội nên việc yêu quý người thầy, xem nghề giáo là nghề cao quý, luôn được thể hiện đậm đà. Từ thời Hoàng đế Lê Thánh Tông (cuối thế kỷ XV), khi Nho giáo độc tôn khiến cho con đường tiến thân của muôn dân chỉ còn cách duy nhất là học ngày học đêm thi đỗ để ra làm quan. Nếu không may mắn đỗ đạt thì về quê làm thầy để “hành đạo” theo lý tưởng Nho giáo. Mặt khác, Nho giáo là học thuyết cai trị thời bình, quy giản toàn bộ các quan hệ phức tạp của con người vào “tam cương, ngũ thường”. Và nếu giản lược hơn nữa là quan hệ cha-con kiểu thứ bậc cao thấp. Thầy được xem như đấng sinh thành thứ hai như lời một bài hát thiếu nhi vô tình rất đậm chất… Nho giáo: “Khi đến trường, cô giáo như mẹ hiền”.

Tình thầy trò tốt đẹp được duy trì ổn định suốt mấy trăm năm in dấu trong truyền thuyết về người con thủy thần học trò của thầy Chu Văn An cho đến những chuyện đời thường như thầy cưu mang trò nghèo… Ngày hôm nay, những truyền thống tốt đẹp của dân tộc ít nhiều bị mặt trái cơ chế thị trường làm méo mó, trong đó đáng lo ngại là tình cảm thầy trò không còn thân thiết như cha-con trong một nhà mà ngày càng thực dụng hóa. Muốn có bảng thành tích đẹp trong học tập không thể không “đi thăm” thầy với đủ quà cáp, phong bì này nọ. Tư cách người thầy ở một số giáo viên hiện đang khá thảm hại. Có chuyện một giảng viên đại học hẳn hoi lên lớp nói thẳng: "Đi dạy mà nhà trường chỉ trả vài trăm ngàn đồng thì con cái ở nhà chỉ có nước chết đói"! Những sinh viên đương nhiên không còn là những đứa trẻ ngây thơ mà thừa hiểu giảng viên đã “bật đèn xanh” thì phải làm gì tiếp theo…

Văn hóa Nho giáo là nền văn hóa biết xấu hổ. Văn hóa xấu hổ xuất phát từ tư tưởng đức trị, biến đạo đức thành một thứ luật vô hình, lạt mềm nhưng buộc chặt. Đối tượng do sợ xấu hổ vì thế mà không dám làm liều. Nhưng một khi hiện tượng đáng xấu hổ (mà không xấu hổ) trở thành phổ biến thì ai cũng có thể làm mà không bị lên án. Sự nguy hiểm của tính thực dụng trong quan hệ thầy trò ở chỗ, những học trò mai này trở thành người có tiền, có quyền, nhiều khả năng kế tục việc… “làm liều” do nhiễm tính thực dụng từ người thầy hồi còn đi học.

Chẳng khó khăn để tìm ra nguyên nhân cho những hành động vô đạo đức của những người thầy lẽ ra phải là tấm gương đạo đức cho học trò noi theo. Ai cũng biết đồng lương cho giáo viên thấp như thế nào. Những người thầy nào đa năng, giỏi quan hệ may ra mới có thu nhập kha khá; còn lại đều phải đi làm thêm những nghề lao động chân tay khác. Nỗi buồn giáo viên “tranh thủ đi dạy”, nghề chính thành nghề phụ cách đây mấy chục năm đâu đã hết. Đơn xin ra khỏi ngành cũng không phải là ít; nhiều giáo viên bỏ nghề còn ngậm ngùi: Nếu phải lựa chọn lại, họ sẽ không chọn nghề giáo nữa.

Nhiều giáo viên sống chết với nghề thì tìm cách dạy thêm ngoài giờ. Chiểu theo Thông tư số 17 quy định về dạy thêm, học thêm do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 16-5-2012 không hề cấm dạy thêm nếu đáp ứng những quy định thủ tục, nhưng nhiều nơi cấm hẳn và rình bắt dạy thêm như… bắt trộm. Còn gì tủi hổ hơn khi giáo viên bị bắt quả tang, lập biên bản tại chỗ, đề nghị ký xác nhận vi phạm dạy thêm trước mặt học trò. Thiết nghĩ, làm luật cần phải bám sát cuộc sống và khi thi hành luật cần có hướng tạo điều kiện cho những giáo viên sống bằng nghề một cách chân chính, đừng để họ tha hóa.

Cứ mỗi dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11 đến, tôi lại chợt nhớ hình ảnh anh xe ôm hiền lành, nhễ nhại mồ hôi chở tôi đi công tác ở một huyện miền núi xa xôi; rụt rè thổ lộ là Phó hiệu trưởng một trường tiểu học tranh thủ nghỉ hè đi làm thêm. Tôi tin những người thầy kiên trì vượt qua gian khó dạy chữ, dạy làm người cho học trò như anh vẫn là số đông. Nhưng, không thể để những người thầy cứ phải tự mình gánh nhiều khó khăn trong nghề nghiệp và cuộc sống như thế; sự chung tay quan tâm, giúp đỡ của toàn xã hội sẽ làm những người thầy vững tin hơn ở nghề nghiệp cao quý mà họ đã chọn.

HOÀNG BÌNH PHƯƠNG

Thứ Hai, 3 tháng 9, 2012

KHƠI GỢI THÚ ĐỌC SÁCH


Việc quyên góp sách báo tặng cho trẻ em nghèo ở vùng sâu khó khăn là chuyện không có gì mới lạ. Nhưng mỗi khi kết thúc một sự kiện tặng sách từ thiện vẫn chưa có câu trả lời cho một loạt câu hỏi như: Số sách đem đến tận tay các trẻ em nghèo có hiệu quả như thế nào? Được bảo quản ra sao? Sau khi có sách các em có hứng thú đọc không? Vừa qua, tổ chức tình nguyện “Vòng tay bè bạn” đã chính thức thực hiện dự án “Ngày hội đọc sách 2012” với nhiều điểm mới lạ, qua đó hy vọng sẽ đem lại những hiệu quả trông thấy rõ.

Nội dung của dự án thoạt nghe khá đơn giản. Tổ chức “Vòng tay bè bạn” phối hợp cùng Quỹ “Tháng ba Thăng Long” và đối tác truyền thông Youth Box Channel thực hiện chương trình thí điểm tại Trường Tiểu học Tiên Phong (xã Tiên Phong, huyện Ba Vì, Hà Nội) vì đây là ngôi trường có hơn 50% số học sinh thuộc diện có hoàn cảnh khó khăn về kinh tế không thể mua thêm các loại sách ngoài sách giáo khoa và phục vụ học tập. Dự án sẽ được triển khai đợt I từ tháng 8-2012 đến hết năm 2013 trên 16 điểm trường Tiểu học và Trung học cơ sở thuộc 8 xã nghèo nhất huyện Ba Vì bao gồm: Tiên Phong, Thái Hòa, Ba Trại, Ba Vì, Phú Sơn, Minh Châu, Khánh Thượng và Phú Đông. Với khẩu hiệu “Để sách chắp cánh ước mơ cho em”, dự án này sẽ có tác động tích cực tới hơn 8000 học sinh.

Theo Nguyễn Hải Linh-điều phối viên của dự án cho biết: Dự án không đơn thuần là đem sách đến cho các học sinh nghèo; mà còn hướng dẫn tận tình cho các em cách đọc sách thông qua các trò chơi để cho các em học sinh hứng thú với việc đọc sách. Ví dụ, với các em học sinh tiểu học, các tình nguyện viên đọc một câu chuyện và qua đó chơi trò chơi hỏi-đáp với các em học sinh. Hoặc là, các tình nguyện viên sẽ đưa ra một nhân vật giả tưởng là bé Bi và các học sinh qua đó sẽ phát triển các câu chuyện về nhân vật bé Bi để trở thành một cuốn sách. Tất nhiên, các hình thức để hướng dẫn đọc sách và các trò chơi sẽ điều chỉnh sau lần thí điểm tại Trường Tiểu học Tiên Phong. Đọc sách là thói quen tốt và chắc chắn phải được hình thành từ nhỏ. Thực tế hiện nay, ngay cả ở vùng nông thôn cũng không ít hình thức giải trí nên việc coi thường đọc sách là… “chuyện thường ngày ở huyện”. Khơi gợi đam mê đọc sách thông qua trò chơi là điểm nhấn nội dung dự án.

          Nguyễn Hải Linh cho biết thêm: Sự đặc biệt của dự án “Ngày hội đọc sách 2012” đó là gây dựng tủ sách cho mỗi lớp giao cho lớp trưởng và giáo viên chủ nhiệm quản lý. Người quản lý phải có trách nhiệm bảo quản gìn giữ mà còn ghi lại lượt người mượn sách và cả những phản hồi của người đọc về những loại sách muốn đọc để ban tổ chức kịp thời bổ sung sách mới. Chính quá trình “kiểm tra” này cũng sẽ đồng thời đánh giá tác động của dự án đến mức nào.  

          Cũng giống như bao dự án khác, muốn thực hiện và mở rộng dự án “Ngày hội đọc sách 2012” yêu cầu kinh phí được đặt ra đầu tiên. Ngoài việc quyên góp sách từ các tình nguyên viên và những cá nhân hảo tâm, ban tổ chức còn đã xin tài trợ bằng hiện vật từ các đơn vị làm sách tư nhân. Ngoài ra, ban tổ chức còn tiếp tục vận động tài trợ từ nhiều nguồn khác để các chuyến đi tặng sách và hướng dẫn đọc sách trở nên thường xuyên và có thể mở rộng hơn ở các địa phương khác trong tương lai. 

            HÀM ĐAN


Chủ Nhật, 29 tháng 7, 2012

GS-TSKH, NGND PHƯƠNG LỰU: CHO ĐI LÀ HẠNH PHÚC!


   Hàng ngàn học trò của Giáo sư-Tiến sĩ khoa học (GS-TSKH), NGND Phương Lựu ở mái trường Đại học Sư phạm Hà Nội (ĐHSPHN) hoặc chỉ là một độc giả đọc sách của ông đều phải thừa nhận: Ông là một nhà khoa học nghiêm túc, một chuyên gia hàng đầu về lý luận văn học. Nhưng chuyện trò với ông về đời tư, thế sự mới vỡ lẽ, ông không phải là mẫu nhà nghiên cứu “tháp ngà” mà luôn trăn trở với thời cuộc, luôn tìm cách giúp đỡ những mảnh đời kém may mắn.

 “Học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện”

      Tôi có may mắn quen biết một số nhà nghiên cứu văn học từng là học trò của GS-TSKH Phương Lựu nên đã biết ông có thói quen hỏi người tới làm việc với ông đã chuẩn bị được bao nhiêu tư liệu về ông? Đã đọc bao nhiêu sách của ông? Nhắc lại điều này, ông vui vẻ cho biết: Chẳng phải tôi khó tính đâu. Hỏi thế là để thuận lợi cho cả hai trong làm việc. Công trình nào anh đã đọc rồi thì tôi sẽ nói lướt qua, những công trình còn lại sẽ nói kỹ hơn.  
      Yêu cầu cao với người khác là vậy, nhưng chính ông cũng không nhớ rõ mình đã viết bao nhiêu cuốn sách, giành được bao nhiêu giải thưởng. Tra lại các cuốn kỷ yếu thì chính ông cũng giật mình với những gì đã làm được. Từ cuốn sách đầu tiên “Lỗ Tấn, nhà lý luận văn học” (1977), đến nay GS-TSKH Phương Lựu đã có hơn 22 cuốn sách riêng, 40 cuốn giáo trình và sách chung. Những giải thưởng đi kèm cùng những đầu sách nhiều chẳng kém. Ngoài một số Giải thưởng hằng năm của Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ quân đội, NXB Giáo dục…; ông còn nhận được các Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, Giải thưởng của Liên hiệp Các hội văn học nghệ thuật Việt Nam, Giải thưởng Nhà nước về Khoa học-Công nghệ, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật và mới nhất là Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học-Công nghệ.
      Xuyên suốt khối lượng tác phẩm đồ sộ là phương châm nghiên cứu nhất quán, vừa có tính mở đường mà cũng có ý nghĩa lâu dài đó là xây dựng một nền lý luận văn học dân tộc-hiện đại. Chỉ có thật hiện đại mới góp phần khám phá sâu hơn những vấn đề của văn học dân tộc. Ngược lại, cũng chỉ có sát hợp hơn với văn hóa dân tộc thì phương hướng hiện đại mới có triển vọng đóng góp trở lại làm phong phú cho kho tàng lý luận chung.
      Khi mới khởi nghiệp, ông cũng như bao nhiêu nhà nghiên cứu cùng thời, làm lý luận phải quán triệt đường lối văn nghệ của Đảng và tư tưởng văn nghệ Mác - Lê-nin. Tuy nhiên, ông đã có những suy nghĩ đổi mới đó là: Vẫn kiên trì tư tưởng văn nghệ Mác - Lê-nin nhưng dứt khoát phải mở rộng ra để làm phong phú nền lý luận văn học nước nhà. Điều này khá giống câu châm ngôn của nhà thơ Đỗ Phủ: “Chuyển ích đa sư thị nhũ sư” (học cái hay ở nhiều nơi, đó mới là thầy ta). Và ông đã thực hiện bằng những công trình cơ bản của mình theo hai hướng: Từ đường lối văn nghệ của Đảng mở rộng ra di sản lý luận văn nghệ của dân tộc từ xưa đến nay với các công trình: “Tìm hiểu một nguyên lý văn chương” (1983), “Về quan niệm văn chương cổ Việt Nam” (1985), “Góp phần xác lập hệ thống quan niệm văn học trung đại Việt Nam” (1997)… Hướng nghiên cứu thứ hai là từ tư tưởng văn nghệ Mác - Lê-nin mở rộng ra di sản lý luận của nhân loại qua các cuốn sách nổi tiếng: “Tinh hoa lý luận văn học cổ điển Trung Quốc” (1989), “Tìm hiểu lý luận văn học phương Tây hiện đại” (1995)”, “Mười trường phái lý luận phê bình văn học phương Tây đương đại” (1999), “Tư tưởng văn hóa văn nghệ của chủ nghĩa Mác phương Tây” (2007), “Lý thuyết văn học hậu hiện đại” (2011)…
 Sự nghiệp nghiên cứu của GS-TSKH Phương Lựu trải trên nhiều “mặt trận” nhưng ông không thuộc loại nhà nghiên cứu “quảng canh”, kiểu ham hố góp vài dòng để “đánh trống ghi tên”; mà đã nghiên cứu ở hướng nào đều ít nhiều để lại thành tựu. Điều này càng quý nếu đặt trong truyền thống khoa nghiên cứu văn học ở Việt Nam: Ai cũng thích nói về lý luận nhưng số người thực sự làm lý luận thì chỉ đếm trên đầu ngón tay!
       Với những gì đã làm được cho nền lý luận văn học Việt Nam, GS-TSKH Phương Lựu nghiễm nhiên được thừa nhận là một tiếng nói uy tín trong học thuật. Nhưng nếu để ý, hầu như các trận “bút chiến” nổi lên, rất ít lần ông tham gia. Ông lý giải: Nhiều tranh cãi không phải vì mục đích khoa học nên có tham gia tranh luận cũng chẳng có ích gì. Nhờ việc ít tham gia những việc ngoài lề học thuật nên ông mới có thể dành thời gian nghiên cứu khi đời người thì hữu hạn mà tri thức nhân loại thì mênh mông.
        Nhiều người hẳn từng nghĩ, GS-TSKH Phương Lựu ngay từ hồi bé nung nấu mộng văn chương. Sự thật thì ngược lại, hồi đi học ông thích toán, rất ghét văn. Đến nỗi, thầy giáo dạy văn hồi ở Trường Trung học Lê Khiết (Quảng Ngãi) của Phương Lựu là GS, NGND Lê Trí Viễn cứ nhìn bài văn ghi tên Bùi Văn Ba (tên thật của GS-TSKH Phương Lựu) là cho ngay điểm “zero”! Ghét văn đến tận khi được cử đi học đại học ở Trung Quốc, cấp trên bắt Bùi Văn Ba học văn chương thì ông tìm cách xin đổi. Đổi mãi không được, ngồi buồn đọc tiểu thuyết Trung Quốc “Hồng lâu mộng” lại thấy thích.
 Năm 1960, ông tốt nghiệp và về nước dạy tại Trường ĐHSP Hà Nội liên tục gần nửa thế kỷ. Cái nghiệp anh giáo bắt buộc ông phải nghiên cứu mới mong giảng hay và sâu cho học trò. Cứ thế, các chuyên đề và chuyên luận ban đầu dùng để giảng dạy, sau đó xuất bản thành những cuốn sách khác nhau.    
       Có thể việc đến với nghề là duyên số vì nghề chọn người chứ ít khi người chọn nghề; nhưng để trở thành một sự nghiệp cần nỗ lực phi thường. GS-TSKH Phương Lựu thực sự là tấm gương về ý chí lập nghiệp. Chí tự học của Phương Lựu chẳng nhìn đâu xa, cứ lật danh mục các tài liệu tham khảo sau mỗi cuốn sách của ông quả đáng ngưỡng mộ. Có cuốn sách ông viết 600 trang mà phải tham khảo gần 200 cuốn sách bằng ba ngoại ngữ tiếng Trung, tiếng Nga và tiếng Pháp. Và cũng không nên quên rằng, phần lớn quãng đời nghiên cứu của ông ở vào thời chiến tranh và bao cấp thiếu thốn về vật chất và sách vở cũng không đầy đủ như bây giờ.
      Ở tuổi 76, ông vẫn đang tiếp tục viết những cuốn sách mới và hướng dẫn các học trò làm luận văn về lý luận văn học. Sự miệt mài trong công việc của ông có thể gợi nhớ đến câu nói của Khổng Tử: “Học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện” (học không biết chán, dạy không biết mỏi).

         20 năm làm từ thiện

          Nhiều người chưa trò chuyện với ông có thể cho rằng: Việc dấn thân trở thành một nhà lý luận văn học là chịu ảnh hưởng tinh thần “hành đạo” của Nho giáo. Kỳ thực, động lực để ông trở thành nhà khoa học lại bắt nguồn từ những câu chuyện cảm động về quê hương và gia đình.
       GS-TSKH Phương Lựu sinh năm 1936 tại thôn Vạn An, xã Nghĩa Thương, huyện Tư Nghĩa, Quảng Ngãi. Khi mới 2 tuổi, người cha của ông qua đời. Mẹ ông quyết chí một mình nuôi hai đứa con trai phải học giỏi nhất họ. Mong muốn ấy mạnh mẽ đến mức, dù xinh đẹp và còn trẻ, bà đã từ chối 47 người đàn ông (kể cả trai tân) muốn kết hôn nhưng không thể đáp ứng điều kiện phải nuôi dạy hai đứa con riêng của bà.       
        Học giỏi và có người anh trai là liệt sĩ nên cuối thời kháng chiến chống Pháp ông được Đảng bộ Liên khu V chọn vào đoàn học sinh vượt Trường Sơn 3 tháng để ra Việt Bắc đi du học. Năm 1965, ông nhận được tin dữ là người mẹ của ông hy sinh. Nợ nước nay có thêm thù nhà, ông xin vào Nam chiến đấu nhưng cấp trên không cho vì gia đình đã có anh trai là liệt sĩ. Đeo nặng trong mình nỗi niềm “ngày Bắc đêm Nam”, ông chỉ còn biết phấn đấu tạo dựng sự nghiệp để làm rạng danh quê hương, để làm yên lòng mẹ hiền nơi suối vàng.
     Chiến tranh qua đi, khi đã công thành danh toại, GS-TSKH Phương Lựu luôn quan tâm đến người khác, đến công việc chung. Ông quan niệm: Cho đi là hạnh phúc. Mỗi lần dời nhà, sách vở chồng chất như núi, chỉ mang theo được một phần thiết yếu nên ông lần lượt gọi học trò đến cho bớt. Đáng kể hơn, gần 20 năm qua, được nhiều giải thưởng, ông đều đem toàn bộ tiền thưởng biếu lại cho các ngôi trường gắn bó với cuộc đời là: Tiểu học Vạn An, Trung học Lê Khiết, Đại học Sư phạm Bắc Kinh, ĐHSPHN. Số tiền tuy không nhiều nhưng cũng góp phần giúp cho một số học sinh nghèo vượt khó. Ngoài ra, hằng năm, ông đều dành một khoản tiền (5 đến 10 triệu đồng) hỗ trợ những người có hoàn cảnh khó khăn. Ông nói nhỏ, có khi tiền làm từ thiện là do bà xã cho thêm!
      Cuối đời, ông lại suy nghĩ rằng: Mình được sống yên lành để có nhiều thành tựu nghiên cứu; trong khi nhiều người, có những người bạn giỏi chẳng kém gì ông lại hy sinh ở chiến trường hoặc bị tù đày, nên không thể hoàn thành sự nghiệp. Vì vậy, đầu năm 2012, ông đã quyết định trao toàn bộ tiền thưởng 200 triệu đồng của Giải thưởng Hồ Chí Minh tặng Hội Nạn nhân chất độc da cam/đi-ô-xin Việt Nam. Ông tâm sự: Số tiền 200 triệu đồng quả là rất lớn với một nhà giáo nghỉ hưu như ông. Nhưng, nó rất bé trước sự hy sinh hoặc phải chịu cảnh tù đày của những bạn bè đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân và ước mơ khoa học cho sự nghiệp giải phóng quê hương, thống nhất đất nước. Nó lại càng nhỏ bé hơn nữa khi đem hiến tặng cho nạn nhân da cam-những người đau khổ nhất sau khi chiến tranh đã kết thúc.
        Việc hiến toàn bộ tiền thưởng của Giải thưởng Hồ Chí Minh, với ông đó là việc làm bình thường như những lần làm từ thiện khác trong suốt 20 năm qua. Mong muốn của ông bây giờ là giữ sức khỏe tốt để hoàn thành công trình ấp ủ bấy lâu: “Thi học cổ điển Trung Hoa: Hệ thống, phạm trù, mệnh đề”.
 Ông tâm sự: "Tiếc là tôi không giàu để làm từ thiện, thôi thì viết sách cho mọi người đọc vậy". Viết sách để lại chữ nghĩa được xem là “lập ngôn” để đi vào cõi của những người bất tử. Nhưng với ông, viết sách lý luận đơn giản là công việc ông có thể làm tốt nhất, mà làm tốt công việc của mình sẽ là một cách giúp ích cho nhiều người. Cốt lõi cũng là một cách cho mà thôi! 

THH

Thứ Năm, 3 tháng 5, 2012

CÙNG BÀN LUẬN (IX): CHĂM SÓC TRẺ EM NGÀY NẮNG NÓNG

 Mấy ngày qua, do tiếp tục chịu ảnh hưởng của rãnh áp thấp bị nén kết hợp với hiệu ứng phơn mạnh nên tình trạng nắng nóng duy trì trên diện rộng với nhiệt độ cao nhất phổ biến từ 36 đến 39 độ C, có nơi lên tới 43 độ C. Hệ quả của đợt nắng nóng đang diễn ra là nhiều người phải nhập viện, đặc biệt là trẻ em - đối tượng có sức đề kháng yếu.
Ở trong gia đình, đa số các bậc phụ huynh đều có ý thức chủ động phòng, chống nắng nóng cho con trẻ như: Bổ sung nước, nâng cao chất lượng bữa ăn, mặc đồ thoáng mát và giữ vệ sinh cơ thể sạch sẽ... Tuy nhiên, thời gian học ở trường chiếm phần lớn, nên việc chăm sóc sức khỏe cho các em trong những ngày nắng nóng đặt lên vai nhà trường. Chương trình học vốn đã nặng nề, trường lớp nhiều nơi tuềnh toàng, có khi bị nắng chiếu trực tiếp vào phòng học, nhiều lớp đông học sinh khiến không khí ngột ngạt, giờ giải lao các em mải chơi, mồ hôi, bụi bặm... những nguyên nhân đó khiến nhiều trẻ mệt mỏi, ốm và gây quá tải cho bệnh viện mấy ngày qua.
Đối phó với nắng nóng, một số trường học đã lắp đặt máy điều hòa nhiệt độ, chủ yếu ở trung tâm các thành phố lớn. Để mở rộng việc lắp đặt máy điều hòa không thể trông chờ hoàn toàn từ kinh phí nhà trường và túi tiền phụ huynh mà cần xã hội hóa nhờ sự chung tay của các doanh nghiệp và các nhà hảo tâm. Vấn đề là các nhà trường có quan tâm tới các em và khơi đúng mạch nguồn nhân ái hay không? Tất nhiên, có máy điều hòa nhiệt độ rồi, việc sử dụng sao cho hợp lý để tránh lợi bất cập hại cũng là vấn đề cần quan tâm.
Trước mắt, những ngày nắng nóng, các nhà trường cần nâng cao hơn nữa trách nhiệm quản lý học sinh. Hạn chế các hoạt động vui chơi ngoài trời khi thời tiết nắng nóng trên 37 độ C. Đồng thời, nhà trường cũng cần bố trí hợp lý các các hoạt động khác như: Thể dục, ngoại khóa, vệ sinh môi trường... tránh để trẻ em tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng quá lâu. Với những trẻ học bán trú ăn trưa ở trường, cần tăng cường giám sát công tác phục vụ ăn, ngủ của các cháu, tránh tình trạng phó mặc cho các cơ sở dịch vụ.
Chúng ta đang thực hiện mô hình gia đình ít con, vì thế sự quan tâm lo lắng của các bậc cha mẹ đến con cái là rất lớn. Đặc biệt các gia đình quân nhân, gia đình công chức, không có nhiều thời gian và nhân lực chăm sóc con cái thì việc các thầy cô giáo phát huy trách nhiệm, đề cao nhân ái chăm lo các cháu thay cha mẹ là những việc làm tốt, góp phần ổn định xã hội. 

HÀM ĐAN

Thứ Tư, 15 tháng 2, 2012

THỜI ĐÀM (XIX): ĐI VÀO CHIỀU SÂU...


Vài năm trước, có một đơn vị làm sách ra đời với mục tiêu in dòng sách công cụ kinh điển của nước ngoài. Giới làm sách khi đó tin rằng, đơn vị kia sớm muộn cũng lâm vào cảnh lao đao vì một lẽ đơn giản: Loại sách kia hay thì thật là hay, nhưng rất khó đọc.

Ấy thế mà, sau gần 5 năm ra đời, đơn vị làm sách vẫn “sống” khỏe, in hàng trăm đầu sách công cụ chất lượng, người khó tính cũng phải khen ngợi. Đặc biệt, có sách triết học chính trị nói về sự tự do của Anh ở thế kỷ XIX tái bản tới bốn lần. Nỗi lo về nguy cơ không có bạn đọc ban đầu hóa ra là không chính xác, là thừa!

Thành công của đơn vị làm sách công cụ kinh điển trên khiến người ta có thể khẳng định thêm về một chiến lược kinh doanh biết tôn trọng quy luật thị trường. Là đơn vị sinh sau đẻ muộn, thấy sách nào có khả năng bán chạy là lao đầu vào bất kể dòng sách gì thì làm sao cạnh tranh nổi với các “anh cả” đang làm mưa làm gió trên thị trường. Thôi thì nhất nghệ tinh nhất thân vinh, chọn lấy một dòng sách kén người đọc làm chủ đạo cũng có thể có lãi như thường, và nhất là sách kén người đọc thì không lo bị… in lậu. Một khi chất lượng sản phẩm đã đảm bảo, lập tức thương hiệu sách công cụ kinh điển của đơn vị nọ thu hút sự chú ý của người đọc.

Điều quan trọng là đơn vị kia đã nhìn thấy cơ sở bảo đảm thành công của dòng sách kinh điển đó là mặt bằng dân trí nước ta đang ngày càng được nâng cao. Sau thời gian đọc các loại sách giải trí, sách nhập môn dễ hiểu và nhờ thế giới ngày càng “phẳng” nên những kiến thức phổ thông đã trở nên bão hòa với một bộ phận bạn đọc; nhu cầu được hiểu sâu một vấn đề nào đó của nhiều người trở nên tất yếu. Dòng sách công cụ kinh điển của đơn vị làm sách nọ ra đời chẳng khác nào cơn mưa đúng lúc khô hạn. 

Nhìn sang số lĩnh vực khác như giáo dục đại học chẳng hạn, câu chuyện không vui vẻ chút nào. Nhiều nhà đầu tư giáo dục lợi dụng tâm lý sở hữu cái bằng đại học quá mãnh liệt trong xã hội nên mở hàng loạt trường đại học dân lập. Nhưng thực tế, chất lượng sinh viên ra trường của các trường dân lập kém đến nỗi, nhiều đơn vị muốn tuyển dụng phải ghi rõ chỉ nhận hồ sơ đối với sinh viên tốt nghiệp đại học có tiếng tăm. Thế là không kèn không trống, nhiều đại học dân lập tự động đóng cửa khi không đủ sinh viên, bởi những tân tú tài nhận ra không thể mong chờ gì với những trường đại học có tư duy kinh doanh chụp giật.

Nhìn rộng ra các lĩnh vực kinh doanh thuần túy hơn đều chưa phát triển bền vững, chẳng hạn bất động sản, chứng khoán... cũng kẻ khóc người cười. Nguyên nhân sâu xa là nhiều người kinh doanh mà không hiểu quy luật cung cầu, thấy người ta làm được, đang lúc cao điểm bội thu mình lại lao vào tưởng ngon xơi. Đó là nhìn đơn thuần dưới góc độ kinh tế. 
       
Khổ nỗi, trong xã hội, cái tâm lý đám đông, làm theo phong trào còn ăn sâu bám chặt vào tư duy nhiều người nên không xác định được cho mình một con đường. Thấy người ta làm thơ có vẻ dễ quá, thế là mình cũng làm thơ, bán cả gà, lợn trong chuồng đi để lấy tiền in thơ, in xong thì... vứt xó. Dân gian xưa đã mỉa mai những người không có bản lĩnh, cứ theo đuôi thiên hạ trong làm ăn là: "Thấy người ta ăn chè đỗ đen, mình xúc cứt dê đổ bị". Và như thế, nhiều người thất bát quá lại gây cho xã hội những nỗi lo, bớt đi của xã hội những tiếng cười.

Không đi vào chiều sâu, không sống sâu sắc, sống say sưa với điều mình muốn, việc mình làm; không đủ lý trí để kìm hãm lòng tự phụ; không đủ tầm nhìn để biết mình biết người xem mình là ai và đang đứng ở đâu... thất bại là cái chắc.
                                                         
HOÀNG BÌNH PHƯƠNG

Thứ Năm, 13 tháng 10, 2011

CÙNG BÀN LUẬN (IV): "NHÀ TRƯỜNG THẤT BẠI THÌ CẢ XÃ HỘI THẤT BẠI"

Ngày 10-10 là hạn chót để các trường đại học, cao đẳng hoàn tất việc nhận hồ sơ xét tuyển nguyện vọng 3 đã trôi qua. Tuy nhiên, nhiều ngành học ở hàng loạt trường đại học, cao đẳng đã lâm vào tình trạng không tuyển đủ chỉ tiêu, dẫn đến việc phải đóng cửa.

Nguyên nhân dẫn đến thảm cảnh trên nằm ở cơ chế “một cửa” quá thông thoáng khiến việc mở nhiều ngành học mới quá dễ dàng. Thêm vào đó, khâu hậu kiểm còn “lỏng”, dẫn đến những kẽ hở để các trường đại học, cao đẳng không thực hiện đúng những cam kết về chất lượng đào tạo.

Trình trạng “cung đã vượt cầu” quá nhanh khiến ngày “sập tiệm” của một số trường đại học ngoài công lập đến sớm hơn, và các nhà đầu tư bắt đầu hiểu rằng: Giáo dục không phải là lĩnh vực dễ hốt bạc như tưởng tượng! Nhưng chịu thiệt thòi nhiều hơn là những sinh viên đã và đang học ở các ngành mới mở. Cơ sở vật chất của trường chủ yếu đều đi thuê nên không đảm bảo được khâu thực hành. Giáo trình được soạn một cách vội vàng, nặng tính lý thuyết mà không có tính ứng dụng, khiến cho các sinh viên ra trường không đủ năng lực để hoàn thành công việc. Cá biệt, nhiều sinh viên sau khi ra trường lâm vào tình cảnh thất nghiệp. Nhưng xét rộng ra, thiệt hại lớn nhất chính là đất nước đã bỏ lỡ một cơ hội để hình thành một đội ngũ nhân lực chất lượng cao, khiến cho việc phát triển kinh tế-xã hội sẽ gặp không ít khó khăn. Mối quan hệ nhân-quả này đã được nhà nhà nghiên cứu giáo dục Phạm Anh Tuấn chỉ rõ: “Nhà trường thất bại thì cả xã hội thất bại”.  

Mới đây, Bộ Giáo dục đào tạo đã ban hành Thông tư số 08/2011/TT-BGDĐT ngày 17-2-2011: “Quy định điều kiện, hồ sơ, quy trình mở ngành đào tạo, đình chỉ tuyển sinh, thu hồi quyết định mở ngành đào tạo trình độ đại học, trình độ cao đẳng”. Thông tư này đã có những điều khoản bắt buộc để mở ngành đào tạo và có quy trình kiểm tra và xác nhận các điều kiện thực tế về độ ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo. Đây có thể xem là bước sửa sai đúng lúc và đáng hoan nghênh nhưng vẫn chỉ là giải pháp mang tính tạm thời.

Về lâu dài, giáo dục đại học cần có một chiến lược lâu dài xuất phát từ một triết lý giáo dục phục vụ cộng đồng. Những người có ý định mở một ngành học mới cần phải tránh tư duy “thương mại hóa”. Giáo dục là để nâng cao trình độ nhân lực, góp phần phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước chứ bản chất của giáo dục không phải là một hoạt động kinh doanh thuần túy. Vì vậy, các trường đại học, cao đẳng cần phải khảo sát nhu cầu nhân lực mà các địa phương đang cần, tránh tình trạng đào tạo tràn lan kiểu “sống chết mặc bay” làm lãng phí nhân lực đã được đào tạo. Các trường đại học cần phải được phần tầng hợp lý để chia sẻ trách nhiệm đào tạo. Không thể để tình trạng một như ở tỉnh nọ, một ngành đã đủ biên chế ở địa phương là “sư phạm tiểu học” mà hai trường đại học trong tỉnh đó vẫn cứ tuyển sinh hàng năm, trong khi tỉnh đó lại thiếu các giáo viên mầm non, ngoại ngữ và tin học. Giáo dục đại học cần tập trung vào các ngành công nghệ cao, bởi dù có nhập công nghệ hiện đại nhưng không có người sử dụng thì hiệu quả sản xuất không thể đạt mức tối đa. 

Từ nay đến năm 2020-cái mốc hoàn thành mục tiêu đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại không còn bao lâu, yếu tố con người là cái gốc của mọi thành công; chính vì vậy, nền giáo dục đại học cần có những thay đổi triệt, hoàn thành trọng trách đáp ứng đủ nhân lực chất lượng cao để giúp đất nước phát triển bền vững.

HÀM ĐAN

Thứ Ba, 31 tháng 5, 2011

CÙNG BÀN LUẬN (I): LỢI ÍCH "BỐN TRONG MỘT"!

Đây là bài đầu tiên viết cho mục "Cờ-bờ-lờ" (Cùng bàn luận) của báo nhà.

Ngay khi năm học kết thúc, nhiều bậc phụ huynh đã đau đầu tìm cách quản lý con em mình trong mấy tháng hè tới. Giải pháp khả dĩ mà nhiều bậc phụ huynh lựa chọn là gửi con vào các lớp năng khiếu vừa giúp trẻ có thể vừa học, vừa chơi sau một năm học căng thẳng. Thông thường, mỗi môn năng khiếu chỉ có một khóa học kéo dài trên dưới chục buổi để dạy kiến thức vỡ lòng. Và khi năm học mới bắt đầu, đa phần các em không tiếp tục học các môn năng khiếu nữa; do vậy, những khóa học năng khiếu thực thà mà nói chỉ để giữ trẻ em đỡ lêu lổng mà thôi!

Song, ở một số trường tại thành phố Hồ Chí Minh như trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm (quận I), trường tiểu học Lê Văn Tám (quận Tân Phú)… đã có cách làm sáng tạo, triển khai mô hình kết hợp học văn hóa và học các môn năng khiếu tạo được niềm tin ở phụ huynh.

Các trường nói trên vừa tổ chức cho các em học hè để ôn lại kiến thức; đồng thời, trường lớp cũng là địa điểm để các em học các môn năng khiếu. Điều đáng nói ở mô hình kết hợp học và chơi này là các môn năng khiếu không phải đợi đến dịp nghỉ hè mới được triển khai mà vốn được duy trì quanh năm. Trong mỗi trường, sẽ có nhiều câu lạc bộ như bơi, cờ vua, cầu lông, bóng đá, múa hát dân gian…, học sinh thích học môn nào thì đăng ký gia nhập câu lạc bộ đó để học thêm và sinh hoạt định kỳ hàng tuần với chi phí khá “mềm” từ 100 đến 200 ngàn đồng/tháng.

Vượt qua lý do ban đầu để quản lý, tránh cho các em tham gia các trò chơi vô bổ lúc “nhàn cư”; cái lợi lâu dài của mô hình vừa học vừa chơi này là có thể tìm ra một vài tài năng tiềm ẩn trong nghệ thuật và thể thao. Ở các nước phương Tây, thông qua các mô hình câu lạc bộ năng khiếu trong nhà trường mà nhiều tài năng đã được phát hiện, sau đó, được đầu tư để phát triển tài năng hết mức.

Lợi ích “bốn trong một” của mô hình câu lạc bộ năng khiếu trong trường học đã thấy rõ, song việc nhân rộng mô hình trên thì không hề đơn giản, chí ít là trong môi trường đô thị-nơi có đủ trang thiết bị và giáo viên giảng dạy các môn năng khiếu. Nhiều trường có điều kiện tổ chức mô hình lại chưa ráo riết thực hiện vì nhà trường còn bận tổ chức các em học văn hóa. Riêng với việc tổ chức học năng khiếu vào dịp nghỉ hè và rộng ra là thành lập câu lạc bộ năng khiếu trong các trường thì các nhà trường không mấy mặn mà vì chi phí đầu tư lẫn tìm kiếm giáo viên không phải là việc dễ và có thể làm ngay. Ở khía cạnh khác, nhiều trường học đã lợi dụng sự khó khăn của phụ huynh trong việc trông nom con em nên đã đồng loạt tổ chức nhiều khóa học năng khiếu một cách tự phát theo thời vụ với mức giá quá cao như một khóa học (17 buổi) môn dancesport là gần 700 ngàn đồng.

Thiết nghĩ, để phát huy tối đa lợi ích của mô hình các câu lạc bộ năng khiếu trong trường học, phụ huynh và nhà trường cần ngồi lại để thống nhất cơ chế hoạt động của câu lạc bộ để phụ huynh yên tâm công tác, nhà trường có nguồn thu nhập thêm và hưởng lợi nhiều nhất là các em học sinh được học, được chơi trong một kì nghỉ đích thực.

HÀM ĐAN